Bạn đã bao giờ nghe và được ngắm nhìn và tận mắt nhìn thấy dù giấy Wasaga của Nhật chưa? Cũng như ở Việt Nam, nón lá thường được các cô gái đội đầu khi diện trang phục áo dài, nón quai thao được đội khi mặc trang phục áo tứ thân. Ở Nhật, dù giấy Wasaga đã từng là vật dụng không thể thiếu đối với các cô gái khi mặc các trang phục truyền thống dân tộc như Kimono, Yugata. Cây dù vừa là vật dụng che nắng và làm tăng lên vẻ dịu dàng , thướt tha cho các cô gái . Ngày nay, với cuộc sống hiện đại, cây dù Wagasa không còn được sử dụng phổ biến trong đời sống nhưng mỗi khi diện trang phục truyền thống, tham dự những sự kiện và các lễ hội cổ truyền dân tộc, người dân Nhật, đặc biệt là những cô gái trẻ vẫn điệu đà trong những tán ô đẹp đến mơ màng, tạo nên vẻ đẹp đặc trưng không thể lẫn với bất kì quốc gia dân tộc nào khác.
Nguồn gốc dù Wagasa.
Dù giấy Wagasa có nguồn gốc lịch sử ra đời từ Trung Quốc rồi mới du nhập vào xứ sở Phù Tang. Khi du nhập vào Nhật Bản, người Nhật đã cải tạo và làm cho cây dù trở nên hoàn hảo vào trở thành biểu tượng của dân tộc mình.
Dù giấy Wagasa có lịch sử phát triển lâu đời và Dù Wasaga được phát triển rất nhanh vào thời kỳ Edo(1603 đến năm 1868) Vào lúc này nhu cầu về dù Wasaga rất cao nên nó không ngừng được cải tiến. Đến Thời Meiji, (1868 đến năm 1912) dù Wagasa dần được thay thế do có sự du nhập của ô dù phương Tây với nhiều chất liệu khác nhau như sợi tổng hợp, nilon, với ưu điểm dễ gấp,nhỏ gọn, bền và sử dụng được mưa nắng.
Cấu tạo và quá trình sản xuất cây dù Wagasa.
Dù Wasaga ban đầu được làm từ vải lụa cao cấp, chủ yếu thể hiện sự uy quyền, giàu có của tầng lớp quý tộc Nhật Bản. Chiếc dù mới ra đời không thể gấp gọn nên chỉ được dùng trong tầng lớp quý tộc. sau đó, kỹ thuật làm ô dù phát triển, chiếc ô được gấp gọn nên được sử dụng phổ biến toàn dân.
Sau này, Wagasa được làm bằng giấy và khung tre. Sở dĩ dù có tên Wasaga vì được làm từ Washi, một loại giấy truyền thống của Nhật. Chính vì đặc điểm này mà dù Wasaga rất dễ thấm nước, không thể gấp gọn và chỉ có thể dùng để che nắng.
Quá trình làm giấy washi cũng rất cầu kỳ, được làm từ lõi ba loại cây quý trồng tại Nhật nên giấy rất bền. Bao gồm cây Kozo (dâu tằm), cây Mitsumata (thụy hương vàng) và cây Ganpi (cây bụi). Bề mặt giấy Washi rất mềm và ấm, khác hẳn với loại giấy làm từ bột gỗ ở phương Tây. Khả năng hấp thụ mực và màu vẽ của giấy rất tốt, khiến các đường nét họa tiết trở nên sống động hơn.
Khung dù được làm từ tre và tổng cộng có 50 khung, tất cả khung đều được gọt với độ dày bằng nhau.
Tán dù Wagasa thông thường được làm bằng giấy sơn dầu có trên 30 nan so với những loại dù hiện tại có 8 nan, và có trọng lượng khá nặng những công đoạn tỷ mỹ ngay ở khâu vót nan cũng cần sự chính xác, các nan được vót đều nhau để tạo cân bằng và tính thẩm mỹ, thường các nghệ nhân phải mất hàng tháng mới hoàn thành đc Wagasa.
Quy trình làm khung dù, người thợ sẽ vót tre thật tỉ mỉ sao cho kích thước các nan tương tự nhau để tạo sự cân đối, cũng như bảo đảm được tính thẩm mỹ cho chiếc dù. Sau khi tỉ mẩn vót nan và hoàn thành bộ khung thủ công này, người thợ sẽ dán giấy washi lên khung dù và phơi khô qua đêm. Khi đã khô, dù sẽ được xếp lại để tạo nếp gấp trông tự nhiên hơn.
Tùy vào mục đích sử dụng mà người thợ sẽ phết dầu hoặc không phết lên bề mặt giấy. Nếu là dù che nắng thì sẽ bỏ qua công đoạn này. Đối với dù đi mưa, phải trải qua công đoạn cuối cùng là sơn phết các loại dầu thực vật như dầu lanh, dầu ngô đồng hay mủ hồng lên giấy để chống thấm nước. Sau đó, dù sẽ tiếp tục được đem đi phơi nắng. Công đoạn này tốn rất nhiều thời gian để hoàn thành, thường vào mùa hè sẽ phơi một tuần, còn vào đông thì phải phơi liên tục ba tuần.
Dù Wasaga không chỉ để che nắng che mưa mà dần trở thành cả một món đồ trang sức không thể thiếu đối với các cô gái Nhật.
Dù được làm hoàn toàn thủ công, các nghệ nhân phải mất hàng tháng trời làm việc cẩn thận để cho ra sản phẩm tốt nhất. Tất nhiên, giá thành của mỗi chiếc dù khá đắt
Khâu cuối cùng là trang trí các Các họa tiết chủ yếu hay xuất hiện trên Wagasa là các chủ đề liên quan đến các tích truyện xưa hoặc các họa tiết thiên nhiên như chim, hoa, quả và các cô gái đẹp. Bề mặt dù là cả một bức tranh thủy mặc tuyệt mỹ.
Quá trình chế tạo cầu kỳ và hoàn toàn thủ công cùng những vật liệu quý mà dù có giá thành cao và mất dần vị thế khi các loại dù phương Tây du nhập vào Nhật Bản vì tính thực dụng và giá cả.
Các loại dù Wagasa
Janome Wagasa (dù mắt rắn): Sở dĩ gọi loại dù này là dù giấy mắt rắn bởi thiết kế tán dù thường được tạo thành bởi một vòng giấy màu trắng ở giữa, trong khi phần trung tâm và mép dán giấy màu đỏ hoặc xanh sẫm. Khi nhìn từ trên xuống, trông hình ảnh ấy giống như mắt rắn.
Janome Wagasa sử dụng Dầu lanh truyền thống mạnh để chống thấm nước, giúp nó có thể sử dụng được trong bất kỳ thời tiết mưa nào.
Maiko (Geisha tập sự) và Geisha ở Kyoto thường sử dụng Janome Wagasa vì nó tôn lên hoàn hảo một bộ Kimono truyền thống. Loại dù còn được các tăng lữ yêu thích và sử dụng làm đạo cụ trên sân khấu kịch Kabuki.
Bangasa: Loại dù này thiết kế chắc chắn từ những thanh tre cứng cáp, có trọng lượng nặng hơn dù Janome Wagasa hay các loại dù Wagasa khác, chính vì thế loại dù này dành cho đàn ông là chủ yếu. Đây là loại dù phổ biến nhất trong các loại Wagasa, không trang trí hoa văn.
Nodategasa : Chiếc dù khổng lồ được dùng trong tiệc gọi là Nodategasa. Những chiếc dù này có kích thước lớn tầm: Đường kính 170cm, chiều cao 210cm. Chúng cũng được dùng để trang trí trong các đền thờ, chùa chiền, lữ quán, hoặc xuất hiện trong các lễ hội truyền thống, lễ kết hôn ở Nhật.
Đám cưới truyền thống sử dụng dù Nodategasa.
Maigasa (dù múa): Đặc điểm nổi bật của loại dù này là những hoa văn họa tiết được trang trí sặc sỡ và nổi bật, có trọng lượng nhẹ nhàng, thích hợp để làm phụ kiện của Kimono. Maigasa, được sử dụng theo truyền thống cho điệu múa Nhật Bản cổ điển, nhẹ nhàng khi biểu diễn.
Vòng xoáy của hoa tử đằng được vẽ trên đầu chiếc ô gợi lên ký ức về thời thanh xuân dưới vọng lâu trồng những bông hoa rực rỡ. Những chùm hoa trắng, tím hoặc xanh với mùi thơm đặc trưng của nó là một trong những loài cây có hoa lãng mạn hóa nhất. Khi mặc yukata chiếc dù làm tăng sự duyên dáng của các cô gái.
Màu sắc wagasa cũng phụ thuộc vào mục đích sử dụng và đối tượng sử dụng nó. Geisha thường mang Wagasa màu tím, các vũ công dùng màu hồng, diễn viên kabuki thường chọn Wagasa màu nâu hoặc đen. Đàn ông và người cao niên có xu hướng chọn màu xanh đậm. Trong các đám cưới truyền thống, cô dâu sử dụng Wagasa màu đỏ mang ý nghĩa chúc mừng, tin vui.
Một số cửa hàng chế tác Wagasa trụ lại trên đất Nhật như ở Gifu: Gifu cũng được coi là truyền thống lâu đời làm wagasa với lịch sử bắt đầu làm từ khoảng năm 1750. Ô dù được sản xuất tại Gifu phải trải qua hơn 100 công đoạn. Trong thời kỳ Showa, sản lượng Gifu lên tới 15 triệu mỗi năm. Kyoto: Tsujikura nằm ở Kyoto được coi là cửa hàng Wagasa truyền thống lâu đời nhất ở Nhật Bản, ở đây những chiếc ô được làm hoàn toàn thủ công với màu sắc chủ đạo trắng, đỏ truyền thống Nhật Bản. Phần thân và tay cầm được làm từ tre Kameoka và phần tán được hoàn thiện bởi giấy washi. Ngoài ra còn có Kanazawa, Tokushima, Yodoe (Tottori), Matsuyama (Ehime),…
Mặc dù giờ đây những chiếc dù Wagasa đã không còn phổ biến trong đời sống người dân Nhật Bản nhưng hình ảnh cây dù Wagasa vẫn chúa đựng trong nó bề dày lịch sử huy hoàng, cây dù vẫn lưu trữ nhiều giá trị nghệ thuật ẩn chứa vẻ đẹp truyền thống và cốt cách người Nhật. Mọi vẻ đẹp của Wagasa đều gắn liền với vẻ đẹp truyền thống Nhật Bản, trở thành biểu tượng gắn liền với quá trình hình thành phát triển những giá trị văn hoá đặc sắc của dân tộc. Đến với Nhật Bản, nếu chọn một món quà cho người thân hay kỉ niệm chuyến đi thì dù Wagasa là một lựa chọn hoàn hảo cho du khách.
