Cùng với những bộ trang phục truyền thống dành riêng cho từng giới tính, độ tuổi, thì mỗi loại trang phục ở Nhật Bản lại gắn liền với những đôi dép riêng biệt. Những đôi dép cổ truyền của người dân xứ sở hoa anh đào trong suốt chiều dài lịch sử từ xa xưa đến nay vẫn được sử dụng rộng rãi. Mỗi loại dép lại có những nét riêng biệt và đặc sắc riêng chỉ có người dân Nhật mới có. Hình ảnh dép Nhật đã trở thành biểu tượng có một không hai của người dân nơi đây và trở thành niềm tự hào của dân tộc.
1. Geta
Một loại guốc phổ biến nhất ở Nhật Bản cho tới tận ngày nay, chúng thường được kết hợp với những bộ Kimono hay Yukata thanh lịch của mùa hè - Guốc gỗ Geta. Geta là một loại dép được kết hợp giữa guốc và dép xỏ ngón. Nguyên liệu truyền thống làm nên đôi dép này chính là gỗ và vải dù, vì vậy, chúng nổi tiếng bởi độ bền rất cao. Ban đầu, Geta được thiết kế với mục đích rất thiết thực, đôi guốc được làm cao hơn các loại dép thông thường bằng việc gắn thêm những chiếc răng dưới đế dép, vì vậy, người đi có thể tránh được bụi bẩn, nước mưa và thậm chí là cả tuyết nữa. Từ đó, bắt đầu từ thế kỷ thứ 20, đôi guốc mộc Geta đã trở thành một vật dụng thiết yếu, không thể thiếu của mỗi người dân Nhật Bản. Trải qua nhiều giai đoạn của thời gian, guốc Geta từ đó cũng có nhiều kiểu dáng và phong cách hơn.
Một đặc điểm đặc trưng nhất của Geta chính là những tiếng lách cách trong khi di chuyển. Nguyên nhân nằm ở hai chiếc răng được gắn liền với phần đế dép. Có nhiều loại Genta được sử dụng phổ biến với đa dạng hình dạng, kích thước, thiết kế và màu sắc từ cổ điển tới hiện đại và sang trọng.
Bên cạnh bộ quốc phục của Nhật Bản - Kimono, người Nhật còn rất tự hào về những nét văn hóa truyền thống khác như trâm cài Kanzashi, thắt lưng Obi, vớ Tabi,... Còn một phụ kiện nữa cũng đóng góp phần quan trọng không kém trong những nét đẹp truyền thống của con người đất nước mặt trời mọc - đó là đôi guốc mộc Geta..
Tìm hiểu về guốc mộc Geta
Geta là một loại dép được kết hợp giữa guốc và dép xỏ ngón. Nguyên liệu truyền thống làm nên đôi dép này chính là gỗ và vải dù, vì vậy, chúng nổi tiếng bởi độ bền rất cao. Ban đầu, Geta được thiết kế với mục đích rất thiết thực, đôi guốc được làm cao hơn các loại dép thông thường bằng việc gắn thêm những chiếc răng dưới đế dép, vì vậy, người đi có thể tránh được bụi bẩn, nước mưa và thậm chí là cả tuyết nữa. Từ thế kỷ thứ 20, guốc mộc Geta đã trở thành một vật dụng thiết yếu, không thể thiếu của mỗi người dân Nhật Bản. Trải qua nhiều giai đoạn của thời gian, guốc Geta từ đó cũng có nhiều kiểu dáng và phong cách hơn.
Sự phát triển của Geta qua các giai đoạn lịch sử:
Từ thời Nara cho đến trước thời Edo: loại guốc tiền thân của Geta là Ashida - với đế hình bầu dục và làm bằng gỗ tuyết tùng được giới võ sĩ và phụ nữ sử dụng rộng rãi.
Thời Edo: nhờ những công cụ sản xuất tân tiến, Geta ra đời với các kiểu dáng và cách trang trí độc đáo. Lúc này, tính “khác biệt” của Geta được chú trọng để giúp người mang trở nên nổi bật hơn.
Thời Meiji: Geta “bùng nổ” với vô số kiểu dáng mới dành cho cả nam, nữ và trẻ em. Đến nay, chỉ tính riêng phần đế đã có đến 4 hình thức gia công tiêu biểu là kiểu chạm khắc Kamakura, kiểu sơn mài Tsugaru (miền Tây tỉnh Aomori), kiểu đắp vỏ anh đào (vùng Kakunodate tỉnh Akita) và kiểu lát vỏ tre.
Người ta nói rằng thời trước, chỉ cần nhìn vào đôi guốc Geta là ta có thể biết được xuất thân và địa vị của chủ nhân chúng. Những đôi guốc được làm bằng chất liệu gỗ quý, vừa đảm bảo được độ bền cao, lại vừa nhẹ mà không bị quá nặng nề. Tiếp đó, những họa tiết hoặc hoa văn được chạm khắc trên Geta cũng chính là cơ sở căn cứ để đánh giá địa vị của một người, đó là thể là hình con rồng, hình cá chép, cây trúc,...
Các loại guốc Geta
Koma-geta: hay còn được gọi là Geta cổ điển, là loại Geta phổ biến nhất hiện nay. Chúng thường được làm từ gỗ của cây chi hồng nên trọng lượng khá nhẹ, tạo sự nhẹ nhàng và linh hoạt cho người đi. Điểm nhấn của Koma-geta chính là hai chiếc răng nằm ở phần đế. Nếu như là Geta dành cho nam giới thì phần răng này sẽ có hình chữ nhật, còn nếu dành cho nữ thì phần rằn sẽ được làm cong hơn theo hình bầu dục để làm tăng sự mềm mại và nữ tính.
Senryou-geta: còn được gọi là Nomeri-geta : là loại guốc dễ đi hơn rất nhiều so với những người mới bắt đầu tập đi guốc Geta. Thay vì cảm giác đứng chênh vênh trên hai chiếc răng dưới phần đế guốc thì Senryou-geta lại được thiết kế với phần răng to hơn, theo dọc phần diện tích của chiếc đế, vì vậy, du khách sẽ có cảm giác an toàn và chắc chắn hơn trong lúc di chuyển. Hơn nữa, không có hình dáng phẳng như những đôi Geta khác, Senryou-geta được thiết kế nghiêng về phía trước nhiều hơn, giúp người sử dụng có thể di chuyển hoặc đi bộ một cách dễ dàng hơn.
Ukon-geta: Một kiểu dáng của đôi guốc Geta hiện đại, thoạt nhìn, trông chúng khá giống những đôi guốc xăng đan quai mảnh thông thường. Vì kiểu dáng hiện đại nên ukon-geta được thiết kế thấp hơn so với các loại Geta khác. Cũng không còn phần răng cưa truyền thống nữa, thay vào đó là một phần đế cao được gắn thêm. Đôi guốc cũng được thiết kế nghiêng về phía trước, lõm ở phần mu bàn chân để giúp người đi không bị đau chân và thuận tiện cho việc di chuyển nhất. Bên cạnh đó, phần đế còn được lót thêm lớp lót cao su giúp khả năng chống trượt và ma sát cao hơn.
Ashi-da: hay còn gọi là Geta cao. Nếu lần đầu tiên nhìn thấy đôi Geta này chắc chắn bạn sẽ ấn tượng và kinh ngạc nhất bởi hình dáng của nó. Hai phần răng ở đế phải cao tới vài chục phân, giúp cho hình dáng của đôi guốc Geta này cao hơn rất nhiều so với các loại khác. Phần răng đế được chia làm hai phần, một là phần răng bản to ở đầu guốc, phía sau là phần răng trụ hình chữ nhật giúp cố định chắc chắn từng bước đi và giữ thăng bằng.
Pokkuri-geta: Đây cũng là một kiểu dáng hiện đại của đôi guốc Geta. Một điểm khác biệt là phần răng và đế không được tách rời, thay vào đó là phần đế cao gắn liền. Điểm đặc biệt là Pokkuri-geta đều được sơn mài màu trắng, đen hoặc đỏ để tạo sự sang trọng và tinh tế cho đôi guốc. Một chi tiết cách điệu nữa là phần quai xỏ ngón được làm bằng vải bông mềm hơn, to hơn và cũng nhiều màu sắc sặc sỡ hơn. Đây là Geta thường được các Maiko sử dụng (Geisha tập sự), hoặc các cô gái trẻ mang trong những dịp lễ hội truyền thống.
Tengu Geta (hoặc Ippon Geta) là loại guốc chỉ có một miếng gỗ đỡ duy nhất. Cái tên của nó được đặt theo tên quỷ Tengu trong truyền thuyết của Nhật Bản bởi loại guốc này được coi là “phụ kiện” của quỷ Tengu. Muốn sử dụng thành thạo Tengu Geta thì cần phải luyện tập. Loại guốc này chủ yếu dành cho diễn viên hay các vũ công trong các lễ hội, một số người sử dụng chúng khi mặc trang phục truyền thống.
Cách làm guốc Geta
Nguyên liệu đầu tiên để làm nên phần thân guốc Geta chính là gỗ, vì vậy, người nghệ nhân phải tạo hình các khối gỗ. Các răng của Geta không phải là các mảnh riêng lẻ được gắn vào, mà là toàn bộ Geta, bao gồm cả răng, thường được chạm khắc từ một mảnh gỗ duy nhất, không tách rời hai bộ phận riêng biệt. Lý do là nếu gắn bánh răng riêng thì rất có khả năng trong quá trình sử dụng, bánh răng sẽ bị gãy hoặc bong. Điều này là vô cùng nguy hiểm vì một số loại Geta khá cao, nếu bánh răng bị hỏng thì sẽ làm người đi mất thăng bằng hoặc ngã trong quá trình di chuyển.
Gỗ Paulownia được sử dụng phổ biến nhất, nhưng một số vùng có đặc sản riêng của họ, chẳng hạn như Geta tuyết tùng của Oita.. Đối với một số loại Geta, sau khi chạm khắc phần thân, chúng sẽ được chúng sơn mài để tăng độ bền và tính thẩm mỹ.
Tiếp theo, sau khi làm xong phần thân thì người nghệ nhăn sẽ gắn quai guốc, được gọi là Hanao. Hanao được làm bằng cách quấn dây hoặc sợi bện với một loại vải khác theo hình chữ V. Ngày nay, hanao ngày càng có nhiều màu sắc và những hóa tiết độc đáo, họa tiết hoa, họa tiết hình học và thậm chí sử dụng các loại vải như nhung hoặc da, với mục đích kết hợp đẹp nhất và phù hợp nhất với bộ trang phục Kimono hay Yukata.
Geta vẫn được làm thủ công ở Nhật Bản , các tỉnh như Shizuoka, Hiroshima và Oita là những nhà sản xuất Geta hàng đầu, thành phố Fukuyama ở Hiroshima, sản xuất hơn 60% geta của Nhật Bản.
Trang phục phù hợp với Geta
Kimono hoặc Yukata là bộ đôi hoàn hảo và chuẩn mực nhất để đi kèm cùng guốc Geta. Nhưng thông thường, Geta thường được kết hợp với Yukata nhiều hơn vì đây là trang phục mỏng và chủ yếu dành cho mùa hè. Vì vậy, người Nhật thường sử dụng Yukata mùa hè và guốc Geta không đi tất để tôn lên vẻ đẹp, sự tinh tế nhưng cũng rất nhẹ nhàng và linh hoạt.
Với sự phát triển hiện đại và theo xu hướng như ngày nay, chúng ta sẽ có rất nhiều sự lựa chọn Yukata và Geta sao cho phù hợp nhất từ màu sắc tới hình dáng và chất liệu. Không chỉ kết hợp với các bộ quốc phục mà ngày nay, Geta có rất nhiều các kiểu dáng và thiết kế mang phong cách hiện đại, được cải tiến rất nhiều. Do đó, việc kết hợp chúng với quần áo hiện đại lại là một điều phá cách mà còn còn rất hợp thời trang nữa.
Có một câu hỏi là: Đi bộ bằng Geta có đau chân không? Câu trả lời là Không. Bạn nghĩ với chiều cao của đôi guốc Geta, chắc chắn trong quá trình di chuyển sẽ rất đau chân, thậm chí còn khó đi hơn cả giày cao gót. Điều này hoàn toàn không đúng, bởi vì bạn chưa biết cách đi cho đúng kỹ thuật mà thôi. Đặc trưng của đôi guốc mộc này chính là những tiếng lách cách khi du chuyển trong mỗi bước chân. Do đó, bạn phải nâng dép lên bằng cách sử dụng các ngón chân và đầu bàn chân. Ngoài ra, không giống như việc sử dụng khi đi giày cao gót, mà khi di chuyển bằng geta, bạn cần bước từ mũi chân đến gót chân.
2. Zori
Cũng giống như Geta, Zori cũng là một loại dép cơ bản và được sử dụng phổ biến tại Nhật. Hình dáng của Zori rất giống với thiết kế của những chiếc dép xỏ ngón từ phương Tây. Thời nay, Zori được làm rằng nhiều loại chất liệu khác nhau nhằm phục vụ cho mục đích sử dụng khác nhau của người dùng. Chúng có thể được làm từ gỗ, nhựa, da, gỗ sơn mài, vải nilon,... Những loại truyền thống nhất đều được làm bằng cói hoặc rơm, chất liệu giống với những chiếc chiếu Tatami. Ngày trước, những đôi dép Zori làm bằng rơm còn thường được gọi là “dép rơm” chuyên dùng để đi làm việc.
Ngày nay, với sự phát triển của thời đại, Zori đã được thiết kế trang nhã và sang trọng hơn rất nhiều. Thiết kế thon gọn, màu sắc bắt mắt, chất liệu làm bằng vải nhung nhẹ nhàng và êm ái, rất phù hợp để sử dụng trong những dịp lễ tết quan trọng như đám hỏi hoặc các dịp lễ hội truyền thống.
Zori của nữ có gót cao, phần đế được bo tròn nhẹ nhàng, còn zori của nam lại có đế phẳng và hơi tròn. Chất liệu để làm ra những đôi dép zori có thể là nút chai, nhựa, rơm, gỗ, vải thổ cẩm hoặc vật liệu hiện đại ngày nay.
Zori của phụ nữ được trang trí công phu khi đi kèm với Kimono trong những dịp quan trọng như lễ cưới, Zori được phủ bằng vải gấm với họa tiết sặc sỡ. Đối với nam giới, Zori ít cầu kỳ hơn và thường được làm bằng rơm hoặc gỗ.
3. Okobo
Cũng là một loại guốc những chúng cao và có thiết kế liền một khối to hơn Geta rất nhiều - Okobo. Đây là loại guốc được các nàng Geisha hoặc Maiko sử dụng với những bộ Kimono để tăng thêm chiều cao và vẻ đẹp cho người phụ nữ, đồng thời cũng giúp cho bộ trang phục không bị dính bụi bẩn trong quá trình di chuyển hoặc khi gặp thời tiết xấu. Phần quai của Okobo có hình chữ A-V, màu sắc của nó phụ thuộc vào địa vị của các nàng Maiko. Ví dụ như, một nàng Maiko mới vào nghề sẽ đi màu đỏ, trong khi đó những cô gái có thâm niên sẽ đi một đôi Okobo có quai dép màu vàng.
Okobo được làm bằng thân cây liễu, có chiều cao khoảng 14cm, được thiết kế đế rỗng, ở giữa có mọt tiếng chuông nhỏ tạo ra âm thanh rất đặc biệt khi bước đi. Để luyện tập được cách thăng bằng trong mỗi bước đi trên Okobo, các nàng Geisha và Maiko đã phải thực hành rất nhiều mới có thể bước đi thuần thục đến vậy.
4. Tabi/Jikatabi
Tabi và Jikatabi có cùng một kiểu dáng đặc trưng giống nhau đó là phân chia tách biệt ngón cái và các ngón chân khác. Tabi thì chúng ta sẽ quen hơn và biết đến nhiều hơn bởi chúng còn được gọi là vớ Tabi, vốn để kết hợp với đôi guốc Geta, Zori và cả Okobo. Tabi thường có màu trắng đặc trưng. thành phố Gyoda, tỉnh Saitama, là một thành phố nổi tiếng sản xuất tất Tabi.
Jikatabi là một loại ủng, phần thiết kế cũng khá tương đồng với Tabi. Điểm khác biệt là Jikatabi thường được làm bằng cao su có độ bền cao, hoặc loại vải nặng hơn, cứng hơn và thường có đế cao su. Jikatabi dài tới bắp chân mang ở bên ngoài hơn là tất. Màu chủ đạo là màu tối như đen hoặc xanh thẫm.
Jikatabi lần đầu tiên xuất hiện là vào thế kỷ 20, dùng chủ yếu bởi những người nông dân làm vườn vì chúng đảm bảo yếu tố bền và sạch. Ngoài ra, Jika-tabi cũng được sử dụng bởi các học viên của môn võ Bujinkan budo taijutsu, nhất là khi luyện tập ở ngoài trời hay khi chạy việt dã, đi bộ và leo núi.
5. Waraji
Waraji hay còn gọi là dép rơm, đây là loại dép có thiết kế đơn giản và đơn sơ nhất trong số 5 đôi dép truyền thống mà chúng ta kể trên. Đúng như tên gọi của chúng, Waraji được làm bằng cách đan các sợi dây rơm bản to lại với nhau theo hình dạng dép xăng đan thông thường.
Waraji được sử dụng cho mọi thứ - chỉ đi bộ, hoặc các đoạn đường dài, các chiến dịch quân sự. Dép thường sử dụng cùng tất Tabi để giữ ấm.
Trong thời đại phong kiến, Waraji dành cho các samurai thuộc tầng lớp thấp hơn được gọi là Ashigaru. Trong thời hiện đại, nó thường được sử dụng bởi các nhà sư. Ngoài cấu tạo gồm phần đế, Waraji còn có phần quai đeo cuốn quanh cổ chân để cố định dép trong việc di chuyển.
Tại thành phố Fukushima, có lễ hội "Fukushima Waraji Matsuri" bắt đầu vào năm 1970. Trong các buổi tối lễ hội, người dân địa phương sẽ diễu hành một chiếc dép bằng rơm khổng lồ (Waraji) dọc theo Đường 13. Đám rước này được nối đuôi bởi nhiều nhóm khác nhau, biểu diễn các điệu nhảy. Chiếc Waraji nặng khoảng 2 tấn, dài 12 mét và được cho là một trong những chiếc dép lớn nhất Nhật Bản. Vào tháng 2 hàng năm, người dân địa phương theo truyền thống sẽ cống hiến waraji cho đền Haguro trên núi Shinobu để cầu một đôi chân khỏe mạnh.
Mặc dù hiện tại, Nhật Bản chịu sự ảnh hưởng lớn từ phương Tây trong nhiều lĩnh vực. Những bộ trang phục đã có xu hướng Tây hoá nhằm phù hợp với lối sống hiện đại , cùng với đó là những phụ kiện đi kèm như thói quen đi dép truyền thống đã thay đổi dần để phù hợp hơn. Nhưng với một đất nước giàu bản sắc dân tộc và luôn gìn giữ nét cổ truyền trong tâm thức, những lễ hội tôn vinh những giá trị truyền thống vẫn được bảo tồn, những sự kiện trọng đại của mỗi người hay của đất nước người Nhật vẫn sử dụng Kimono và các loại dép truyền thống như một thông điệp mạnh mẽ về những giá trị dân tộc mà chỉ có ở nước Nhật có được.
